10 Temmuz 2016 Pazar

Kısa Kesmek İcap Ederse: Karanlık Cevher Serisi

        

   İnsanlar ve hayvan biçimindeki cinleri (bir nevi ruhları), hakikati gösteren altın bir pusula (nam-ı diğer aletiyometre), kuzey ışıklarının arasından görülen gökte bir şehir, iletişime geçemediğimiz paralel evrenler, cadılar, zırhlı ayılar, çingeneler, alimler, entrikalar, korkunç deneyler ve bir kuzey yolculuğu...


   Evet, muhteşem bir seriyi keşfetmiştim. Kitabın kurgusu, yazarın orijinal hayal dünyası beni benden almıştı... İlk kitapta her şey güzeldi, kitabın sonuna kadar. İkinci kitap da güzeldi, ancak ilk kitaba göre sönüktü kanımca. Üçüncü kitap ise zurnanın esaslı bir zırt deyişiydi.

   Kitabın ana karakteri on iki yaşında bir kız, Lyra. Kendisi küçük bir vahşi; damlarda dolaşması mı dersiniz, sürekli kavgalara karışması mı, çingenelerin kayıklarını arkadaşlarıyla basması mı... Lyra'ya hayret etmekten kendimi alamadım, sahiden çok ilginç, cesur, yalancı ve inatçı bir karakter.

   Serinin her kitabı, Lyra'nın başka bir yolculuğunu konu alıyor denebilir. İlk kitapta Lyra'nın kendi dünyasında kuzeye, ikincide evrenler arası, üçüncüde ise boyutlar arası ve Lyra'nın kendi içine yolculuğu anlatılıyor.

   Bu seri her ne kadar bir çocuk kitabı olarak bilinse de, bunun oldukça yanlış olduğunu düşünüyorum. Hem karanlık karakterler, dehşet verici olaylar barındırması hem de temelinde dini sorgulamaların bulunması, bence bunu en azından genç yetişkin kategorisine koyuyor.

   Lyra'nın dünyası, kilise temelli bir dünya. Din ve bilim beraber yürütülmekte, ancak bu, çarpık bir şekilde yapılmakta. Lord Asriel'in amacıysa din adına yapılan zulümlere son vermek ve her şeyin sebebi olduğu düşünülen Toz'un kaynağını bulmak.

   İlk kitaptaki bu çarpık din anlayışından doğan zulümlere karşı koyma kısmını takdir ettim. Ancak serinin her kitabında bu fikir daha farklı bir şeylere dönüşmeye başladı ve amacından saptı. Belki de amaç en başından beri buydu, bilemiyorum.

   İkinci kitapta Tanrı'nın aslında ilk meydana gelen melek olduğu ve kendisinden sonra gelenleri kandırdığı söylendi. Bu durumda da Lord Asriel bu ilk meleğe, Otorite'ye savaş açtı. Kitabın kurgusu dahilinde olayları ve yorumları göz önüne alarak, evet, eğer diğerlerini kandıran bir varlık mevcutsa ona baş kaldırmak mantıklıdır, diyorum (Kendi inancımda ise, Tanrı'nın/Allah'ın yaratıcı olduğuna ve bu sebeple ortada bir yalan olmadığına inanıyorum. Bunları belirtme ihtiyacı duydum, çünkü bu seri dünyanın birçok yerinde dini açıdan tartışmalara yol açmış.).

   Üçüncü kitapta ise önceden oldukça dindar olan, ama bir gün inancını tamamen terk eden ve bunu tam anlamıyla açıklamayan (ben açıklamasını inandırıcı bulmadım diyelim) Mary, Lyra ve Will'e ''Hıristiyanlığın çok büyük bir hata'' olduğunu söylüyor. Bu ifadeyi pek doğru bulmuyorum. Çünkü bu serideki hıristiyanlığın çıkış noktasıyla bizim dünyamızdaki hıristiyanlığın çıkış noktası bir değil. Belki de serideki dine hıristiyanlık denmemeliydi de, başka bir din ismi verilmeliydi. Çünkü bu kitap (her ne kadar öyle olmasa da) çocuk kitabı olarak satılıyor. Çocuklarda belli bir yaşa kadar mecaz algısı yoktur, bir söylenen direkt kabul edilir. Bu sebeple de Hıristiyanlık büyük bir hatadır, denince çocuk, bunun sadece kitapta değil, kendi dünyasında da geçerli olduğunu düşünecektir. Bir çocuğa dinle ilgili bir konunun anlatılış şeklinin kritik olduğunu düşünüyorum. Bu kitaptaki halini ise, pek doğru bulmuyorum.

   Bu arada, Karanlık Cevher serisi, Narnia ile çokça karşılaştırılıyor, Narnia da dini temelli bir altyapıya sahip olduğu için. Ancak arada bir fark var bence. Narnia'da esasında iyi-kötü çatışması ve iyilerin kazanması var. Altta ise dini göndermeler. Ancak dediğim gibi, çocukken mecaz algısı yoktur, ben küçükken Narnia'yı okuduğumda sadece iyi-kötü çatışmasını görmüştüm, dini göndermeleri fark etmemiştim bile. Bu açıdan, ikisinin karşılaştırılması yanlış kanımca.

   Ama aslına bakarsanız, son kitabı beğenmeme sebebim asıl olarak bu din algısı değildi. Sebebi kitabın tutarsız oluşuydu. Spoiler adı altında üç kitabın da beğenmediğim yönlerini yazayım.

   SPOILER UYARISI. İlk kitapta Lyra'nın ihanet edecek olmasından bahsediliyordu. Ben olsam ona ihanet demezdim, resmen  kelime oyunuyla esas olay çarpıtılmış oldu. Bir de, Lord Asriel ile Mrs. Coulter ezeli düşmanlardı, ancak kitabın sonunda karşılaştıklarında birden kendilerini birbirlerinin kollarına attılar. Benim anlayamadığım bir şeyler oluyor orada ama?..  İkinci kitap oldukça ilginç bir şekilde başladı, Will ve bıçağı derken de güzelce devam etti. Ama son kısımlarını pek beğenmedim. Ayrıca, Mrs. Coulter'ın on iki yılın ardından Lyra'ya bağlanması tuhaf.

   SPOILER DEVAMI. Evet, üçüncü kitapla ilgili sevmediğim o kadar çok şey var ki, yeni paragraf açma ihtiyacı hissettim. İlk kitaptan beri Lyra'nın dünyaları kurtacak olduğu söylenegeliyor ve tabii yapacağı her şeyi habersiz yapması gerektiği. Üzgünüm, ama ben seri bittiğinde Lyra'da seçilmiş kişi olduğunu gösteren bir şey göremedim. Evet, dünyaları kurtarabilecek kadar vasıflıydı, ancak dünyayı kurtarış biçimi o kadar saçmaydı ki, bu muydu yani? Will'e aşık olması? Aşklarının kaybolan Toz'u üstlerine çekmesi? On iki-on üç yaşında iki çocuğun dünyanın en büyük(?!) aşkını yaşayarak evrenleri kurtarması? Yani, niye bu iki çocuğun aşkı, cidden. Dünyadaki diğer aşıkların niye evrenlerin kurtulmasına hiçbir faydası olmadı? Mary'nin ''yılan'', Lyra'nın Will'e aşık oluşunun ''düşüş'' olarak isimlendirilmesi, İncil ayetlerinin bu kitabın kurgusuna uysun diye değiştirilmesi? Çok gereksiz ve anlamsızdı.

   SPOILER DEVAMI. Üst paragraf çok kalabalık oldu, buradan devam ediyorum. İlk kitapta söylenen başka bir şey, Lyra'nın Toz hakkında ileride en çok bilgi sahibi olacak insan olması. Bana hiç de öyle gelmedi son kitabı bitirdiğimde. Diğer ana karakterler kadar bilgiliydi o da. Ölüler dünyasına geçiyorum, bir ölü bile mi bekçileriyle konuşmayı denemedi? Aranızda orada ilk kabileler bile var, kaç bin/on bin/yüz bin yıldır oradasınız, hiç mi aklınıza gelmedi bekçilerinizle konuşmak, bir çıkış yolu aramak? Mrs. Coulter ile Lord Asriel'e gelelim. İkisi de serinin sonunda sevgi pıtırcığı olup çıktılar resmen. ''Ay biz aslında çok seviyoruz Lyra'yı, on iki yıldır hiç dönüp bile bakmadık ona ama şimdi hayatımızı onun için feda ederiz.'' Metatron'a gelirsek, sen kaç bin yıllık meleksin, ne kadar güçlüsün, kurnazsın, ama iki dakika içinde bir insanın cazibesine kapılıp yok ediliyorsun. Sen şimdiye kadar nasıl hayatta kalmıştın yahu? Son olarak da, savaşın nasıl sonuçlandığını öğrenemiyoruz, Lyra-Will aşkıyla her şey oldu bittiye geliyor bir anda. Niye o kadar savaş hazırlığı yaptınız ki o zaman canım? Bir de, ''Olduğunuz yerde semavi cumhuriyeti kurun''. Eeeeah. Kitabı bitireyim ama düzgün bir son yazmayayım; acıklı bir şey olsun, bir de mecazi bir şekilde bitsin ama mecazın ne olduğu anlaşılmasın. Neyse. SPOILER BİTTİ.

   Bu arada, ilk kitabı okurken Pullman'ın ırkçı olduğunu düşünmeden edemedim. Tatarlar korkunç zalimler olarak tasvir ediliyor, kitabın sonlarına doğru da karşımıza ölüm makinesi askerler olarak çıkıyorlar. Diğer kötü tasvir edilen millet ise biziz, Türkler. Türk çocuk kaçakçıları varmış(mış). Kitapta Türk adının geçtiği başka bir yerse Lyra'nın anlattığı bir yalan hikâye. Sultanın emriyle bizim elçimiz gelip Asriel'i zehirlemeye çalışmış, ama sonra kabak kendi başına patlayıp ölmüş. Bu iki şeye baktığımızda, ikisinin de esasında kitabın kurgusuyla alakası olmadığını görüyoruz, çocuk kaçakçıları birkaç cümle haricinde kitapta yer almıyor bile, öbürü ise Lyra'nın arkadaşlarına anlattığı ayaküstü bir yalan. İnsan böyle kurguyla alakası olmayan küçük şeylerde neden haksız yere kendine çamur atıldığını merak ediyor.

   Kitapların isimlerine geleyim. İlk kitap için hem Kuzey Işıkları hem Altın Pusula ismi kullanılıyor. Kuzey Işıkları'nın daha uygun bir isim olduğu kanaatindeyim. Ancak serinin bütününe baktığımızda Altın Pusula daha uygun (Altın Pusula-Keskin Bıçak-Kehribar Dürbün). Ancak bu sefer de Kehribar Dürbün ismi pek uygun değilmiş gibi geliyor, çünkü altın pusula ile keskin bıçak kitaplardaki olayların temelini oluştururken, kehribar dürbün o kadar önemli değildi. Her neyse.

   İthaki'nin yeni kapak tasarımlarına da değinmek istiyorum. Bir şeyler çok fena karışmış.

      

   İlk kitabın kapağında Iorek ile Lyra var, tamam. İkinci kapakta aletiyometre (yani altın pusula) var, ama adı Keskin Bıçak? Üçüncü kitabın kapağında ise, ilk kitaptaki savaş sahnesi var. Niye ki? :D

   Bu seri için en beğendiğim iki kapak tasarımından ilkini yorumun başında vermiştim. Diğeri ise Folio Society baskısı.


   Kuzey Işıkları'nın bir de filmi mevcut, izlemedim, izlemeyi düşünmüyorum. Ayrıca, Mrs. Coulter neden sarışın? Neyse.

   Evet, bu bir Kısa Kesmek İcap Ederse yazısıydı. Serinin kitaplarını ayrı ayrı yorumlamak istemediğimden bu bölümü kullandım (bu sebeple alıntı da paylaşmadım, normal yorum yazmadan önce alıntı paylaşıyorum, biliyorsunuz), ancak bu sefer de bölümün adıyla çelişti yazdığım yazının uzunluğu. Ne yapalım.

   Toparlamak gerekirse, evet, sanırım çok sövdüm yazı boyunca. Ama şunu belirmeliyim ki, serinin ilk iki kitabını çok beğendim, özellikle de ilkini. Kitapların kurgusu oldukça orijinaldi, dili de espriliydi. Üçüncü kitapla uyuşamadık ama olsun. Seriyi sevdim yine de.

Kuzey Işıkları - Philip Pullman:  4,5 puan.
Keskin Bıçak - Philip Pullman: 4 puan.
Kehribar Dürbün- Philip Pullman: 3 puan.

2 yorum:

  1. Tanıtımı okuduğum (insanlar ve onların ruhlarını temsil eden hayvan kılığındaki "cinleri") halde filmiyle aynı olup filmin adını taşıyan kapak resimlerini görene dek bahsettiğin serinin, hiçbir şey açıklığa kavuşmadan lappadanak diye biterek bana çocukluğumun en büyük hayal kırıklıklarından birini yaşatan Altın Pusula olduğunu anlamamam, IQ seviyemin ortalamanın altında olduğunu gösteriyor. 1. kitap da filmin bittiği şekilde mi bitiyor bilmiyorum ama herhalde serinin devamını çekmeyi amaçlayıp yerine getiremedikleri için ilk film öyle bitti. Tamam, kitabı olduğunu biliyordum (Hep olduğu gibi, filmi çıkınca kitabı da ünlenmişti.) ama seri olduğunu bilmiyordum. Öncelikle, filmden izlediğim ama filmi önemsemesen bile, o film olduğunu anlamadan yazıyı okurken düşündüğüm kadarıyla da bu bir çocuk yapıtı değil. Filmi izlediğimde çocuktum ve o zaman bile tam olarak anlamadığım bir şeyler döndüğünü fark etmiştim. Ve şimdi okuduğum tanıtımına bakarak da söyleyebilirim ki, bu kesinlikle bir çocuk yapıtı değil. İnsanlar baş karakteri çocuk olan yapıtları hemen "çocuk" kategorisine sokup niyeyse bir daha ellerini sürmüyorlar. Çocukların "Tanrı" ya da "din" kavramlarını anlayamayacaklarını savunanlardan olmasam da, senin de dediğin gibi, mecazla gerçeği ayır etme yetisinin zamanla geliştiği bir gerçek. Bu yüzden gerçek bir dini metaforlar üzerinden işlemek yerine, yerine başka bir din uydurması daha mantıklı olurmuş. Bu arada, eğer Narnia'yla benzerliği din üstünden kuruluyorsa sağlam bir benzerlik olduğunu düşünmüyorum. Çünkü burada anlattığın kadarıyla bu serideki din, gerçek bir dinle uyuşmuyor ya da en azından Tanrı. Yani mevcut dinlerimizdeki Tanrı'nın bırak melek olmasını, diğer melekleri kandırmış olması mümkün değil. Oysa Narnia'nın çizdiği Tanrı portresiyle bizimki arasında varsa bile bu kadar büyük bir uyuşmazlık mevcut değil. Çünkü hatırladığım kadarıyla Narnia'da, Tanrı'yı temsil eden Aslan'ın kökenleri hakkında belli bir bilgi yok. (Sadece ilk kitapta evreni nasıl yarattığını anlatıyordu.) Yani Tanrı Narnia adında bir evren yaratıp burada "Aslan" kılığına bürünebilir mi? Elbette. Ayrıca bu Narnia'nın dini/Tanrıyı daha pozitif şekilde ele alan bir yapım olduğunu da gösteriyor çünkü Aslan mutlak iyiliğin sembolüydü. (Ha bunun gerçekçiliği elbette tartışılır.)
    Neyse; yazını okurken din-bilimin iç içe geçmesi, ana karakterin hem fiziksel hem ruhani yolculuğu temaları ilgimi çekti ama yazının sonunda zaten önceden ilgimi çekmiş bir yapım olduğunu anlamak, bu yazıyı kitapları okumama karar verdirtecek kadar arttırdı. Kısacası yine son derece ilgi çekici bir yazı yazdığın için teşekkürler. :) Hem de sana pek kısa kesmişsin gibi gelmediği halde az ve öz de... Keşke ben de yapabilsem bunu. Çok daha fazla yazarak anlatılabilecek şeyleri, bu kadar yazarak anlatabilmen büyük başarı bence.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Hatırlayamaman IQ'nun ortalama altında olduğunu göstermez, kendine haksızlık etme :)

      Sırf karşılaştırabilmek için filmin sonuna baktım :D İlk kitabın sonu daha da lappadanak, çok kritik bir olayla bitiyordu.

      Ana karakteri çocuk olan kitaplar, dediğin gibi, çocuk bölümü raflarında kalmaya mahkum oluyor.

      Narnia'yla karşılaştırılması daha çok şu şekilde yapılıyor, ''madem ikisi de dini temelli, niye Narnia'yı sevip de Karanlık Cevher serisini kötülüyorsunuz anne babalar?'' Narnia daha pozitif olduğu ve çocuklara sevgi aşıladığı için olmasın? :P

      Senin anlattığın konular, o şekilde bir dil kullanmanı gerektiriyor. Bu sayede güzel yazılar ortaya çıkarıyorsun. O sebeple hayıflanmana gerek yok bence ^_^

      Güzel, derin yorumun için ben teşekkür ederim, bloga yazmayı neden sevdiğimi hatırlattın :)

      Sil